Χρόνια παγκρεατίτιδα και οι επιπλοκές της

Δημοσιεύεται από το ιατρείο του Χαραλάμπους Χαραλάμπους, MD, ChM, Γενικού Χειρουργού, German Medical Institute, Λεμεσός, Κύπρος. Τελευταία ενημέρωση: 20 Σεπτεμβρίου 2026.

Η χρόνια παγκρεατίτιδα είναι μακροχρόνια φλεγμονή του παγκρέατος που οδηγεί σε μη αναστρέψιμη ούλωση και σε προοδευτική απώλεια της λειτουργίας του. Σε αντίθεση με την οξεία παγκρεατίτιδα, η οποία υποχωρεί, εδώ οι αλλοιώσεις είναι μόνιμες. Τη νόσο τη χαρακτηρίζουν τρία προβλήματα: ο πόνος, η απώλεια των πεπτικών ενζύμων και η απώλεια της ινσουλίνης. Η θεραπεία αντιμετωπίζει και τα τρία, και η χειρουργική έχει σαφώς καθορισμένο ρόλο σε επιλεγμένες περιπτώσεις.

Πώς δημιουργείται

Η επαναλαμβανόμενη ή η συνεχής βλάβη του παγκρέατος πυροδοτεί έναν κύκλο φλεγμονής και επούλωσης. Με κάθε κύκλο, λειτουργικός αδενικός ιστός αντικαθίσταται από ινώδη ουλή. Το σύστημα των πόρων παραμορφώνεται — αλλού στενεύει και αλλού διατείνεται — και μέσα του σχηματίζονται πρωτεϊνικά βύσματα, τα οποία μπορεί να αποτιτανωθούν και να γίνουν λίθοι που εμποδίζουν ακόμη περισσότερο την παροχέτευση. Η απόφραξη αυξάνει την πίεση μέσα στους πόρους και μέσα στον ίδιο τον αδένα, και αυτός είναι ένας από τους μηχανισμούς του πόνου.

Καθώς χάνεται ο ιστός που παράγει τα ένζυμα, η παραγωγή τους μειώνεται και η πέψη — ιδιαίτερα του λίπους — αποτυγχάνει. Καθώς καταστρέφονται τα νησίδια του Langerhans, μειώνεται η παραγωγή ινσουλίνης και εμφανίζεται διαβήτης. Και τα δύο είναι όψιμα φαινόμενα: τα συμπτώματα της ανεπάρκειας εμφανίζονται τυπικά μόνο αφού έχει ήδη χαθεί μεγάλο ποσοστό του αδένα. Αυτός είναι και ο λόγος που η νόσος συχνά αναγνωρίζεται όταν έχει ήδη προχωρήσει αρκετά.

Ο πόνος δεν προέρχεται μόνο από την πίεση στους πόρους. Η χρόνια φλεγμονή προκαλεί μεταβολές στα νεύρα που νευρώνουν το πάγκρεας: τα νεύρα διογκώνονται και διηθούνται από φλεγμονώδη κύτταρα, ενώ με τον χρόνο ευαισθητοποιείται και το ίδιο το κεντρικό νευρικό σύστημα. Αυτό εξηγεί μια παρατήρηση με μεγάλη κλινική σημασία: η αποσυμφόρηση ενός αποφραγμένου πόρου βοηθά πολλούς ανθρώπους αλλά όχι όλους, γιατί μέχρι εκείνη τη στιγμή ο πόνος έχει αποκτήσει και νευροπαθητικό σκέλος, ανεξάρτητο από την αρχική αιτία.

Στις αιτίες περιλαμβάνονται το αλκοόλ, που είναι η συχνότερη· το κάπνισμα, που αποτελεί ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου και επιταχύνει την εξέλιξη· τα επαναλαμβανόμενα επεισόδια οξείας παγκρεατίτιδας οποιασδήποτε αιτιολογίας· η απόφραξη του πόρου από στένωση ή όγκο· η αυτοάνοση παγκρεατίτιδα· η κληρονομική παγκρεατίτιδα από μεταλλάξεις όπως οι PRSS1, SPINK1 και CFTR· και ένα ποσοστό περιπτώσεων όπου δεν αναγνωρίζεται καμία αιτία.

Συμπτώματα

• Πόνος — στο άνω τμήμα της κοιλιάς, με αντανάκλαση στην πλάτη, άλλοτε συνεχής και άλλοτε σε επεισόδια, συχνά χειρότερος μετά το φαγητό. Για τους περισσότερους ανθρώπους αυτός κυριαρχεί στη ζωή τους με τη νόσο.
• Στεατόρροια — ανοιχτόχρωμα, ογκώδη, λιπαρά και δύσοσμα κόπρανα, που επιπλέουν και δύσκολα φεύγουν με το καζανάκι, από το λίπος που δεν πέπτεται.
• Απώλεια βάρους και υποθρεψία, που επιδεινώνονται επειδή πολλοί άνθρωποι τρώνε λιγότερο για να αποφύγουν τον πόνο.
• Σακχαρώδης διαβήτης — συχνά ασταθής και δύσκολος στη ρύθμιση, επειδή χάνεται τόσο η παραγωγή ινσουλίνης όσο και η παραγωγή γλυκαγόνης.
• Έλλειψη των λιποδιαλυτών βιταμινών A, D, E και K, και μειωμένη οστική πυκνότητα.
• Ίκτερος, όταν ο ουλώδης ιστός πιέζει τον χοληδόχο πόρο.

Πώς τίθεται η διάγνωση

Η αξονική τομογραφία (CT) αναδεικνύει τις αποτιτανώσεις, τη διάταση του πόρου, την ατροφία του αδένα και τις επιπλοκές. Η μαγνητική τομογραφία (MRI) με MRCP δείχνει με λεπτομέρεια την ανατομία των πόρων και είναι η καλύτερη εξέταση για την πρώιμη νόσο, ιδίως όταν γίνεται με διέγερση με σεκρετίνη. Το ενδοσκοπικό υπερηχογράφημα (EUS) είναι η πιο ευαίσθητη εξέταση στα πρώιμα στάδια, πριν οι δομικές αλλοιώσεις γίνουν ορατές στις τομογραφίες.

Η λειτουργία του αδένα εκτιμάται με τη μέτρηση της ελαστάσης στα κόπρανα, η οποία είναι χαμηλή στην εξωκρινή ανεπάρκεια, μαζί με δείκτες θρέψης, τα επίπεδα των λιποδιαλυτών βιταμινών και τη γλυκοζυλιωμένη αιμοσφαιρίνη (HbA1c).

Μια δυσκολία επανέρχεται συνεχώς και πρέπει να ειπωθεί καθαρά: η διάκριση μιας φλεγμονώδους μάζας της χρόνιας παγκρεατίτιδας από καρκίνο του παγκρέατος είναι πραγματικά δύσκολη, και οι δύο καταστάσεις μπορούν να συνυπάρχουν — η χρόνια παγκρεατίτιδα είναι η ίδια παράγοντας κινδύνου για καρκίνο. Γι' αυτό κάθε μάζα, κάθε νέα ή μεταβαλλόμενη στένωση και κάθε ανεξήγητη επιδείνωση διερευνάται με τη λογική ότι ο καρκίνος πρέπει να αποκλειστεί, όχι ότι θεωρείται εκ προοιμίου απών.

Θεραπευτικές επιλογές

Φαρμακευτική και υποστηρικτική αντιμετώπιση

• Διακοπή αλκοόλ και καπνίσματος. Και τα δύο επιβραδύνουν την εξέλιξη της νόσου. Η διακοπή του καπνίσματος είναι εξίσου σημαντική με το αλκοόλ και πολύ συχνά παραβλέπεται.
• Υποκατάσταση με παγκρεατικά ένζυμα σε κάθε γεύμα, σε επαρκή δόση και με σωστό τρόπο λήψης. Η υποδοσολόγηση είναι ο συνηθέστερος λόγος για τον οποίο τα ένζυμα «δεν δουλεύουν». Η καταστολή του γαστρικού οξέος βελτιώνει την αποτελεσματικότητά τους.
• Διατροφική υποστήριξη, με παρακολούθηση από διαιτολόγο και διόρθωση των ελλείψεων σε βιταμίνες.
• Αντιμετώπιση του διαβήτη, με την επίγνωση ότι αυτή η μορφή είναι ασταθής και επιρρεπής σε υπογλυκαιμίες.
• Αντιμετώπιση του πόνου, ιδανικά μέσα από υπηρεσία με εμπειρία στον χρόνιο πόνο, με δομημένη προσέγγιση και όχι με ατέρμονη αύξηση των οπιοειδών.

Ενδοσκοπική αντιμετώπιση

Όταν υπάρχει κυρίαρχη στένωση του πόρου ή λίθοι μέσα σε αυτόν, η ERCP με τοποθέτηση stent, διαστολή ή αφαίρεση λίθων μπορεί να αποκαταστήσει την παροχέτευση. Η εξωσωματική λιθοτριψία με κρουστικά κύματα (ESWL) χρησιμοποιείται για τον θρυμματισμό μεγάλων λίθων του πόρου. Η ενδοσκοπική αντιμετώπιση είναι γενικά η πρώτη δομική παρέμβαση, αν και τα δεδομένα ευνοούν τη χειρουργική για μακροχρόνια ανακούφιση από τον πόνο όταν η ανατομία το επιτρέπει.

Χειρουργική επέμβαση

Η χειρουργική εξετάζεται για τον πόνο που δεν ελέγχεται, για τις επιπλοκές, και όταν δεν μπορεί να αποκλειστεί καρκίνος. Η επιλογή της επέμβασης ακολουθεί την ανατομία:

• Επεμβάσεις παροχέτευσης — πλάγια παγκρεατονηστιδοαναστόμωση (επέμβαση Puestow), όταν ο κύριος παγκρεατικός πόρος είναι διατεταμένος. Ο πόρος ανοίγεται καθ' όλο το μήκος του και συνδέεται με μια έλικα λεπτού εντέρου, ώστε το σύστημα να αποσυμφορηθεί ενώ διατηρείται ο παγκρεατικός ιστός.
• Επεμβάσεις εκτομής — παγκρεατοδωδεκαδακτυλεκτομή όταν η νόσος είναι συγκεντρωμένη στην κεφαλή, ή περιφερική παγκρεατεκτομή για την ουρά.
• Μικτές επεμβάσεις — οι επεμβάσεις Frey και Beger, που αφαιρούν τον πάσχοντα πυρήνα της κεφαλής και ταυτόχρονα παροχετεύουν τον πόρο. Συνδυάζουν και τις δύο αρχές και διατηρούν περισσότερο ιστό από μια κλασική επέμβαση Whipple.

Η επιλογή εξατομικεύεται. Μετράνε η διάμετρος του πόρου, το πού είναι συγκεντρωμένη η νόσος, η ύπαρξη ή όχι φλεγμονώδους μάζας, η κατάσταση του χοληδόχου πόρου και του δωδεκαδακτύλου, καθώς και ο διαβήτης σας. Η πρώιμη χειρουργική — πριν ο πόνος γίνει κεντρικά ευαισθητοποιημένος και πριν εξαντληθεί ο αδένας — δίνει καλύτερα αποτελέσματα από μια επέμβαση που προτείνεται μόνο μετά από χρόνια κλιμακούμενης αναλγησίας.

Επιπλοκές που χρειάζονται ειδική αντιμετώπιση

Οι ψευδοκύστεις, η απόφραξη των χοληφόρων, η απόφραξη του δωδεκαδακτύλου, η θρόμβωση της σπληνικής φλέβας με ανάπτυξη κιρσών στο στομάχι, και το παγκρεατικό συρίγγιο ή ο παγκρεατικός ασκίτης έχουν η καθεμιά τη δική της αντιμετώπιση — ενδοσκοπική, επεμβατική ακτινολογική ή χειρουργική, ανάλογα με τις συνθήκες.

Ανάρρωση

Η ανάρρωση εξαρτάται από την επέμβαση. Οι επεμβάσεις παροχέτευσης γίνονται γενικά ανεκτές καλύτερα από τις εκτομές. Ο πόνος βελτιώνεται ουσιαστικά στην πλειοψηφία των ανθρώπων μετά από κατάλληλη επέμβαση, αλλά όχι πάντοτε — και αυτό συζητείται ειλικρινά μαζί σας πριν ληφθεί η απόφαση, όχι μετά. Η λήψη ενζύμων συνήθως εξακολουθεί να χρειάζεται και μετά το χειρουργείο, ενώ ο διαβήτης μπορεί να επιδεινωθεί έπειτα από εκτομή.

Παρακολούθηση

Η παρακολούθηση είναι εφ' όρου ζωής. Περιλαμβάνει τη διατροφική κατάσταση, τη δόση των ενζύμων, τη ρύθμιση του διαβήτη, την οστική πυκνότητα, τα επίπεδα των βιταμινών και την επαγρύπνηση για τον αυξημένο κίνδυνο καρκίνου του παγκρέατος. Η συνεχιζόμενη αποχή από αλκοόλ και καπνό επανέρχεται ως θέμα σε κάθε επίσκεψη, γιατί παραμένει η πιο αποτελεσματική παρέμβαση που υπάρχει.

Πότε να ζητήσετε γνώμη ειδικού

Όταν ο πόνος δεν ελέγχεται με τη φαρμακευτική αγωγή· όταν συνεχίζετε να χάνετε βάρος παρά τη λήψη ενζύμων· όταν η απεικόνιση δείχνει διατεταμένο πόρο ή λίθους που μπορούν να αντιμετωπιστούν· και όταν οποιαδήποτε μάζα ή στένωση θέτει το ερώτημα του καρκίνου. Η γνώμη ειδικού αξίζει να ζητηθεί πριν και όχι μετά από χρόνια συνεχούς αύξησης των οπιοειδών.

Ζητήστε άμεση εκτίμηση αν κιτρινίσουν τα μάτια σας, αν εμφανίσετε πυρετό με ρίγος, ή αν ο συνηθισμένος σας πόνος αλλάξει χαρακτήρα και συνοδευτεί από ταχεία απώλεια βάρους.

Συχνές ερωτήσεις

Γιατί ο πόνος δεν ελέγχεται με τίποτε;

Επειδή δεν έχει μία μόνο πηγή. Η πίεση ανεβαίνει μέσα σε έναν αποφραγμένο πόρο· η φλεγμονή και η ούλωση αφορούν και τα νεύρα που περνούν μέσα και πίσω από το πάγκρεας· και με τον χρόνο ευαισθητοποιείται το ίδιο το νευρικό σύστημα, οπότε ο πόνος παραμένει ακόμη και όταν το αρχικό ερέθισμα έχει υποχωρήσει. Γι' αυτό η αντιμετώπιση ενός μόνο από αυτά τα σκέλη — με παυσίπονα μόνο, για παράδειγμα — συχνά απογοητεύει, και γι' αυτό η συνδυασμένη προσέγγιση δουλεύει καλύτερα.

Αν η ζημιά έχει ήδη γίνει, βοηθά να κόψω το αλκοόλ;

Ναι, και πολύ. Η συνέχιση της κατανάλωσης επιταχύνει την περαιτέρω καταστροφή του αδένα, χειροτερεύει τον πόνο και κάνει κάθε θεραπεία λιγότερο αποτελεσματική. Η διακοπή του καπνίσματος μετράει τουλάχιστον το ίδιο και παραβλέπεται συνεχώς — το κάπνισμα είναι ανεξάρτητος παράγοντας εξέλιξης της νόσου και αυξάνει τον κίνδυνο καρκίνου του παγκρέατος σε αυτή την πάθηση.

Γιατί τα κόπρανά μου είναι ανοιχτόχρωμα, λιπαρά και δεν φεύγουν με το καζανάκι;

Επειδή το κατεστραμμένο πάγκρεας δεν παράγει πλέον αρκετό ένζυμο για να πέψει το λίπος, οπότε το λίπος περνά απέπτο. Αυτό προκαλεί επίσης απώλεια βάρους και έλλειψη των βιταμινών που μεταφέρονται μαζί με το λίπος. Ανταποκρίνεται πολύ καλά στις κάψουλες ενζύμων με τα γεύματα, και η δόση συνήθως έχει οριστεί πολύ χαμηλή — αν τα συμπτώματα επιμένουν, ζητήστε να αυξηθεί.

Γιατί έγινα διαβητικός;

Επειδή η ίδια ούλωση που καταστρέφει τον ιστό που παράγει τα ένζυμα καταστρέφει τελικά και τα κύτταρα που παράγουν ινσουλίνη. Αυτή η μορφή διαβήτη έχει μια ιδιαιτερότητα: χάνονται και τα κύτταρα που παράγουν γλυκαγόνη, την ορμόνη που ανεβάζει το σάκχαρο, οπότε το σάκχαρο μπορεί να πέσει απότομα και απρόβλεπτα. Χρειάζεται ρύθμιση από κάποιον που γνωρίζει αυτό το συγκεκριμένο μοτίβο.

Θα με θεραπεύσει μια εγχείρηση;

Η χειρουργική δεν αναστρέφει τη βλάβη που έχει ήδη γίνει, μπορεί όμως να ανακουφίσει τον πόνο πολύ αποτελεσματικά, και σε πολλούς ανθρώπους εντυπωσιακά. Ποια επέμβαση θα γίνει εξαρτάται από το αν ο κύριος πόρος είναι διατεταμένος — οπότε η παροχέτευσή του λειτουργεί καλά — ή από το αν υπάρχει φλεγμονώδης μάζα στην κεφαλή του παγκρέατος, η οποία είναι προτιμότερο να αφαιρεθεί. Οι σύγχρονες μικτές επεμβάσεις κάνουν και τα δύο, διατηρώντας όση λειτουργία είναι δυνατόν.

Να χειρουργηθώ νωρίς ή να δοκιμάσω πρώτα όλα τα άλλα;

Τα δεδομένα έχουν μετατοπιστεί προς την πρωιμότερη επέμβαση και όχι προς την επέμβαση μετά από χρόνια κλιμακούμενων παυσίπονων. Όσοι χειρουργούνται νωρίς έχουν καλύτερο έλεγχο του πόνου και μικρότερη εξάρτηση από οπιοειδή σε σχέση με όσους αντιμετωπίζονται πρώτα με επαναλαμβανόμενες ενδοσκοπικές επεμβάσεις. Αξίζει να το συζητήσετε, αντί να θεωρήσετε δεδομένο ότι το χειρουργείο είναι η τελευταία λύση.

Κινδυνεύω να πάθω καρκίνο του παγκρέατος;

Ο κίνδυνος είναι αυξημένος, ιδίως στη μακροχρόνια νόσο και στις κληρονομικές μορφές, και το κάπνισμα τον πολλαπλασιάζει. Παραμένει ωστόσο μειοψηφική εξέλιξη. Αποτελεί όμως λόγο για άμεση διερεύνηση αν αλλάξει το μοτίβο των συμπτωμάτων σας, αν χάσετε βάρος απροσδόκητα ή αν εμφανίσετε ίκτερο.

Τι μπορώ να κάνω εγώ ο ίδιος;

Τέσσερα πράγματα, και όλα αλλάζουν πραγματικά την πορεία της νόσου: να κόψετε εντελώς το αλκοόλ, να κόψετε το κάπνισμα, να παίρνετε σωστά τις κάψουλες ενζύμων σε κάθε γεύμα, και να τρώτε επαρκώς με τη βοήθεια διαιτολόγου αντί να περιορίζετε δραστικά το λίπος — γιατί ο αυστηρός περιορισμός χειροτερεύει την υποθρεψία. Τα επίπεδα των βιταμινών και η οστική πυκνότητα ελέγχονται περιοδικά, καθώς η έλλειψη και η οστεοπόρωση είναι συχνές και αντιμετωπίσιμες.

Σχετικές παθήσεις

• Οξεία παγκρεατίτιδα
• Καρκίνος του παγκρέατος (αδενοκαρκίνωμα)
• Κύστεις παγκρέατος — IPMN και MCN
• Pancreas divisum (διχοτομημένο πάγκρεας)
• Αποφρακτικός ίκτερος

Οι πληροφορίες αυτής της σελίδας είναι γενικές και δεν υποκαθιστούν την ιατρική συμβουλή. Η αντιμετώπιση εξατομικεύεται. Για εκτίμηση της δικής σας περίπτωσης, επικοινωνήστε με το ιατρείο.